جوش صورت و لبنیات؛ ارتباط علمی واقعی است یا یک باور قدیمی؟

هر وقت جوش جدیدی روی صورتتان سبز می‌شود، یکی از اطرافیان با اطمینان می‌گوید: «دوباره ماست خوردی!» و دیگری قسم می‌خورد که شیر عامل همه بدبختی‌های پوست او بوده است. شما وسط این حرف‌ها مانده‌اید و نمی‌دانید آیا واقعاً باید صبحانه‌تان را بدون لبنیات بچینید یا این هم یکی از همان باورهای قدیمی خانوادگی است.

پاسخ مستقیم: ارتباط لبنیات و جوش کاملاً افسانه نیست؛ مطالعات مشاهده‌ای نشان داده‌اند مصرف بالای شیر — مخصوصاً شیر کم‌چرب — با افزایش احتمال آکنه در بعضی افراد مرتبط است، اما این ارتباط برای همه لبنیات و همه افراد یکسان نیست و ماست و پنیر چنین ارتباط قوی‌ای نشان نمی‌دهند.

سه مسیر علمی اصلی برای این ارتباط پیشنهاد شده است. اول، شیر حاوی هورمون‌ها و پیش‌سازهای هورمونی طبیعی گاو است که می‌توانند روی غدد چربی پوست اثر بگذارند. دوم، پروتئین‌های شیر (کازئین و پروتئین وی) ترشح انسولین و فاکتور رشد شبه‌انسولینی به اسم IGF-۱ را بالا می‌برند؛ هر دوی این‌ها در مسیر تشکیل آکنه نقش دارند و به همین دلیل است که مکمل‌های پروتئین وی در بین ورزشکاران جوان با تشدید جوش مرتبط گزارش شده‌اند. سوم، جالب‌تر از همه این است که شیر کم‌چرب در بعضی مطالعات ارتباط قوی‌تری با آکنه نشان داده تا شیر پرچرب؛ احتمالاً به این دلیل که در فرآیند کم‌کردن چربی، نسبت هورمون‌های موجود در شیر تغییری نمی‌کند ولی غلظت نسبی‌شان بالاتر می‌رود.

نقطه ظریف ماجرا اینجاست: بیشتر شواهد از مطالعات مشاهده‌ای می‌آید؛ یعنی محققان عادات غذایی جمعیت بزرگی را با وضعیت پوستشان مقایسه کرده‌اند. این نوع مطالعات ارتباط نشان می‌دهند، اما ثابت نمی‌کنند شیر برای همه جوش می‌آورد. آکنه یک بیماری چندعاملی است؛ ژنتیک، هورمون‌ها، استرس، خواب، مراقبت پوست و رژیم کلی همگی نقش دارند. برای خیلی از افراد، حذف لبنیات هیچ تغییری در پوستشان نمی‌دهد و برای عده‌ای دیگر، کاهش شیر به‌تنهایی تفاوت محسوسی می‌سازد. پس پاسخ شخصی‌سازی‌شده فقط با آزمایش عملی به دست می‌آید، نه با حرف اطرافیان.

اگر مشکوکید لبنیات روی پوست شما اثر می‌گذارد، این روش را امتحان کنید: به مدت شش تا دوازده هفته شیر و پروتئین وی را حذف یا خیلی محدود کنید، ولی ماست و پنیر را نگه دارید تا کلسیم و پروتئین بدن تأمین شود. در همین مدت بقیه عادت‌ها را ثابت نگه دارید؛ اگر همزمان رژیم، ضدآفتاب یا دارو را عوض کنید، دیگر نمی‌توانید نتیجه را به لبنیات نسبت دهید. وضعیت پوست را هفته‌ای یک‌بار عکس بگیرید و مقایسه کنید. اگر بهبود واضح دیدید و با بازگشت شیر جوش تشدید شد، شما جزو گروه حساس هستید و می‌توانید شیر را محدود نگه دارید. اگر هیچ تغییری نبود، حذف لبنیات برای شما فقط محدودیت بی‌دلیل است.

خبر خوب اینکه فرآیند تخمیر، ترکیب شیر را تغییر می‌دهد. ماست به‌ویژه ماست پروبیوتیک، در بیشتر مطالعات با تشدید آکنه مرتبط نبوده و حتی بعضی تحقیقات اثر مثبت باکتری‌های زنده روی التهاب پوست را بررسی کرده‌اند. پنیر نیز ارتباط قوی‌ای با آکنه نشان نداده است. پس حذف کامل گروه لبنیات نه لازم است و نه منطقی؛ کلسیم، پروتئین و ویتامین‌های این گروه برای سلامت کلی بدن ارزشمندند. اگر حذف می‌کنید، فقط شیر و مشتقات غیرتخمیری آن را هدف بگیرید و با نظر پزشک مکمل کلسیم را بررسی کنید.

• شیر پرچرب بدتر است یا کم‌چرب؟ جالب است که در مطالعات، شیر کم‌چرب ارتباط قوی‌تری با آکنه نشان داده است.
• ماست هم جوش می‌آورد؟ شواهد ارتباط معناداری برای ماست و پنیر نشان نمی‌دهند؛ نگرانی اصلی روی شیر و پروتئین وی است.
• چند هفته حذف لبنیات کافی است تا نتیجه ببینم؟ حداقل شش هفته؛ چرخه تشکیل جوش چند هفته‌ای است و قضاوت زودهنگام گمراه‌کننده است.
• پروتئین وی را با چه چیزی جایگزین کنم؟ پروتئین‌های گیاهی مثل سویا یا پروتئین‌های گیاهی خالص گزینه‌های کم‌خطرتری برای پوست مستعد آکنه هستند.
• با حذف شیر کلسیم کم می‌آورم؟ ماست، پنیر، کنجد، بادام و سبزیجات برگ‌سبز می‌توانند کلسیم را جایگزین کنند؛ در صورت نیاز مکمل تجویز پزشک کافی است.

جمع‌بندی: ارتباط شیر و جوش یک باور قدیمی بی‌پایه نیست، ولی هم یک‌اندازه برای همه صادق نیست. به جای حذف خودسرانه همه لبنیات، یک آزمایش منظم چند هفته‌ای انجام دهید و نتیجه را با پزشک در میان بگذارید. اگر می‌خواهید رژیم غذایی متناسب با پوست خودتان طراحی شود، مشاوره رایگان کلینیک لیما قم در خدمت شماست.