رژیم پروتئینی و خطر کلیه؛ واقعیت علمی چیست؟

رژیم پرپروتئین این روزها همه‌جا هست: از برنامه بدنسازی‌ها تا رژیم‌های کاهش وزن سریع. هم‌زمان هم این هشدار قدیمی را شنیده‌اید که «پروتئین زیاد کلیه‌ات را خراب می‌کند». حالا وسط این دو حرف گیر کرده‌اید: آیا تخم‌مرغ و سینه مرغ بیشتر، سرمایه سلامت است یا بدهی آینده کلیه‌ها؟

پاسخ مستقیم: در فردی با کلیه سالم، مصرف پروتئین تا حدود ۱٫۶ تا ۲٫۲ گرم به‌ازای هر کیلو وزن بدن، در مطالعات معتبر آسیب کلیوی نشان نداده است؛ اما این جمله یک «اما» بزرگ دارد: اگر بیماری کلیوی (حتی خاموش و تشخیص‌داده‌نشده) داشته باشید، پروتئین بالا بار کلیه‌ها را سنگین‌تر می‌کند و روند بیماری را تسریع می‌کند. پس سوال اصلی این نیست که «پروتئین خوب است یا بد»؛ سوال این است که کلیه شما الان در کدام گروه است.

ریشه این نگرانی واقعی است اما جابه‌جا شده: در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه، پزشکان واقعاً پروتئین را محدود می‌کنند، چون کلیه ضعیف توان دفع مواد زائد متابولیسم پروتئین را ندارد. از همین توصیه بالینی، تعمیم اشتباهی ساخته شد که «پروتئین کلیه را می‌فرساید». اما مطالعاتی که افراد سالم را سال‌ها دنبال کرده‌اند، در دوزهای معمول رژیم‌های پرپروتئین (حداکثر حدود دو گرم بر کیلو) افت عملکرد کلیه نشان نداده‌اند؛ آنچه اتفاق می‌افتد افزایش موقت و طبیعی سرعت فیلتراسیون کلیه (هایپرفیلتراسیون فیزیولوژیک) است، مشابه افزایش ضربان قلب بعد از ورزش که بیماری قلبی نیست. البته صداقت علمی حکم می‌کند بگوییم: درباره دوزهای خیلی بالا و طولانی‌مدت (بالای سه گرم بر کیلو) داده بلندمدت کمتر است؛ حد اعتدال همچنان توصیه می‌شود.

• آزمایش خون و ادرار پایه: کراتینین، eGFR و پروتئین ادرار؛ ساده، کم‌هزینه و تعیین‌کننده اینکه کدام گروه هستید.
• سابقه خانوادگی: بیماری کلیوی، دیابت و فشار خون در خانواده، یعنی احتیاط بیشتر و آزمایش قبل از شروع.
• دیابت و فشار خون: دو علت اصلی بیماری کلیه؛ اگر دارید، پروتئین و کل برنامه غذایی باید با پزشکتان تنظیم شود.
• مکمل‌ها و داروها: مسکن‌های ضدالتهابی (NSAID) مصرف مداوم + پروتئین بالا، ترکیبی است که به کلیه فشار می‌آورد.
• آب‌رسانی: متابولیسم پروتئین آب و دفع اوره بیشتری می‌خواهد؛ کم‌آبی مزمن، فشار کلیه را واقعاً بالا می‌برد.

برای کاهش وزن و حفظ عضله، بازه ۱٫۶ تا ۲ گرم به‌ازای هر کیلو وزن (یا وزن هدف در افراد با اضافه‌وزن بالا) بازه‌ای علمی و ایمن برای کلیه سالم است. توزیع در روز مهم است: ۲۵ تا ۴۰ گرم در هر وعده بهتر از ریختن کل پروتئین در شام است. کیفیت منابع هم مهم است: بین منابع حیوانی و گیاهی بچرخید؛ حبوبات، لبنیات کم‌چرب، ماهی و مرغ ترکیب بهتری نسبت به وابستگی کامل به گوشت قرمز و سوسیس دارند. مکمل پروتئین وی ابزار مفیدی است اما غذا نیست؛ جای وعده‌ها را نگیرد. و یادتان باشد رژیم پرپروتئین به معنای حذف کامل کربوهیدرات نیست؛ سبزیجات و غلات کامل باید در برنامه باشند، هم برای کلیه و هم برای میکروبیوم روده.

اگر در طول رژیم پرپروتئین این موارد را تجربه کردید، رژیم را متوقف کنید و آزمایش بدهید: کف‌کردن مداوم ادرار (احتمال دفع پروتئین)، تورم دور چشم‌ها و مچ پا در صبح، افت محسوس حجم ادرار یا تیرگی شدید آن با وجود آب کافی، خستگی و تهوع مداوم. این علائم معمولاً مشکلی هستند که قبلاً بوده و رژیم آن را نمایان کرده، نه اینکه یک‌شبه ساخته باشند؛ به همین دلیل آزمایش پایه قبل از شروع، ارزشش چند برابر هزینه‌اش است. آزمایش کراتینین و eGFR در آزمایشگاه‌های قم ساده و کم‌هزینه است؛ پیش از شروع رژیم انجامش دهید. افراد دارای یک کلیه (جراحی شده یا مادرزادی) و دونده‌های استقامت با مصرف مکمل‌های سنگین هم گروه‌های ویژه‌ای هستند که حتماً باید با پزشک مشورت کنند.

• چند گرم پروتئین برای کلیه سالم امن است؟ تا حدود ۱٫۶ تا ۲٫۲ گرم بر کیلو وزن در روز، شواهد آسیبی نشان نداده‌اند.
• پروتئین وی به کلیه آسیب می‌زند؟ در دوز معمول (یک تا دو اسکوپ) برای کلیه سالم خیر؛ مصرف افسانه‌ای و جایگزینی کل وعده‌ها با آن اشتباه است.
• رژیم کتوژنیک برای کلیه خطرناک است؟ برای کلیه سالم شواهد آسیب مستقیم قوی نیست؛ اما چربی اشباع بالا و محدودیت سبزیجات نگرانی‌های دیگری دارد که با پزشک بررسی شود.
• آب زیاد به کلیه فشار می‌آورد؟ در کلیه سالم نه؛ کم‌آبی مشکل اصلی است نه آب کافی.
• هر چند وقت یک بار آزمایش کلیه بدهم؟ قبل از شروع رژیم و بعد از شش ماه؛ اگر فشار خون یا دیابت دارید، سالانه.
• گیاه‌خواران هم پروتئین کافی می‌گیرند؟ با ترکیب حبوبات، غلات و لبنیات بله؛ فقط حجم بیشتری غذا لازم است و برنامه‌ریزی مهم‌تر است.

جمع‌بندی: پروتئین، دشمن کلیه سالم نیست؛ بی‌احتیاطی و بی‌آزمایشی است که مشکل‌ساز می‌شود. قبل از شروع رژیم پرپروتئین یک آزمایش ساده بدهید، آب کافی بنوشید و اندازه را رعایت کنید. اگر می‌خواهید برنامه کاهش وزنی داشته باشید که هم عضله بسازد و هم کلیه‌هایتان را امن نگه دارد، مشاوره رایگان کلینیک لیما قم در خدمت شماست.